📍 Lokalizacja: ul. Czartoryskich 8, 24-100 Puławy – ok. 29 km od Arche Nałęczów
Pałac Czartoryskich w Puławach – historia, sztuka i spacer po „Polskich Atenach”
Pałac Czartoryskich w Puławach to jedno z najważniejszych miejsc na mapie kulturalnej Lubelszczyzny i doskonały pomysł na wycieczkę podczas pobytu w Arche Nałęczów. Ten wyjątkowy zespół pałacowo-parkowy łączy w sobie historię arystokratycznej rezydencji, romantyczny park krajobrazowy, zabytkową architekturę oraz opowieść o rodzinie Czartoryskich, która stworzyła w Puławach jeden z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego przełomu XVIII i XIX wieku. To właśnie tutaj, w Świątyni Sybilli i Domu Gotyckim, księżna Izabela Czartoryska stworzyła pierwsze muzeum na ziemiach polskich.
Sercem całego założenia jest Pałac Czartoryskich, dawna rezydencja magnacka położona na skarpie nadwiślańskiej. Obecnie w pałacu mieści się Muzeum Czartoryskich, w którym można poznać historię rodu, dzieje Puław oraz zobaczyć pamiątki związane z jedną z najważniejszych rodzin polskiej kultury i historii. Wizyta w muzeum to doskonałe wprowadzenie do dalszego spaceru po parku, ponieważ wiele znajdujących się tam obiektów powstało właśnie z inicjatywy Izabeli Czartoryskiej i było częścią jej romantycznej wizji miejsca pełnego symboli, wspomnień i narodowej pamięci.
Fot. Grażyna Bartnik-Szymańska
Trochę historii Pałacu Czartoryskich
(Opracowanie Grażyna Bartnik-Szymańska, adiunkt Muzeum Czartoryskich w Puławach)
Pierwsza rezydencja wzniesiona na skraju skarpy wiślanej powstała w latach 1671-1676 według projektu holenderskiego architekta, Tylmana z Gameren. Jej fundatorem był marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski, który dedykował budowlę swojej żonie Zofii z Opalińskich. Ukształtowany na planie prostokąta pałac z czterema alkierzami nawiązywał w swej formie do architektury obronnej. Wokół pałacu utworzono zgodnie z ówczesnymi tendencjami barokowy ogród włoski. Rezydencja miała wówczas bogaty program ikonograficzny, powstający w ścisłej współpracy ze zleceniodawcami.
Od strony Wisły dekoracja elewacji wyrażała treści nawiązujące do symboliki wodnej. Widniał tam kartusz z herbami: Szreniawą – herbową rzeką Lubomirskich oraz Łodzią – herbem Opalińskich. Nad kartuszem umieszczono dwuwiersz, który w tłumaczeniu z łaciny brzmi: „Brzegi te wymagają takich fal rzeki i takich łodzi”.
Wiele zmian w układzie kompozycyjnym i przestrzennym pałacu nastąpiło w wyniku wojny północnej. Zniszczeń spowodowanych podpaleniem przez wojska szwedzkie dopełniło jeszcze osunięcie się skarpy w 1722 r. Pałac i otaczający go ogród zatraciły swój pierwotny charakter. Po śmierci Stanisława Herakliusza Lubomirskiego dobra puławskie odziedziczyła córka Elżbieta, żona Adama Sieniawskiego, której zlecenia prac w Puławach ograniczały się jedynie do drobnych napraw zabezpieczających. Zły stan techniczny obiektu nie pozwalał na szybkie doprowadzenie go do dawnej świetności.
Gruntowna przebudowa założenia pałacowo-ogrodowego rozpoczęła się dopiero, kiedy właścicielką Puław stała się córka Sieniawskich, Maria Zofia, wydana za mąż za Stanisława Denhoffa, a po jego śmierci za Augusta Aleksandra Czartoryskiego. Z inicjatywy małżonków zatrudniono architekta Jana Zygmunta Deybla, który przebudował pałac w stylu rokokowej rezydencji. Ówczesny jej wygląd znany jest dzięki przechowywanym w Petersburgu pomiarowym rysunkom Deybla. Realizacją projektów Deybla zajmował się Franciszek Mayer. Powiększono wówczas także m.in. alkierze oraz wzniesiono dwie oficyny: kuchenną i gościnną. Rozbudowano zewnętrzne schody prowadzące do westybulu pierwszego piętra. Główną ozdobą pałacu była sala balowa, tzw. Złoty Salon, której projekt powierzono francuskiemu architektowi Juste-Aurèle Meissonierowi. Ostatnie piętro zajmowała m.in. kaplica i pokój bilardowy.
Świetność puławskiego zespołu rezydencyjnego to czasy, kiedy dobra puławskie przeszły w ręce Adama Kazimierza Czartoryskiego i jego małżonki Izabeli z Flemingów. Wówczas to książęca para przystąpiła do gruntownych zmian, rozbudowując pałac i przekształcając regularny ogród francuski w nowy, zgodny z ówczesną modą i tendencjami rozwijającymi się w Anglii typ ogrodu zbliżonego do naturalnego krajobrazu. Przebudową pałacu kierował architekt Chrystian Piotr Aigner. W trakcie prac przy przekształcaniu rezydencji rozbudowano alkierze i pawilony boczne, stworzono także nową fasadę od strony dziedzińca. Pałac tym samym zatracił swój rokokowy charakter. Do mieszczących się w lewym skrzydle apartamentów księżnej dobudowano także oranżerię, która łączyła go z lewą oficyną. Stąd można było przedostać się do ogrodu. Nad wejściem umieszczona była sentencja: Tu niechaj wiedzie słodkie zapomnienie trosk życia. Obok Aignera z Puławami związani byli wówczas architekci, m.in. Szymon Bogumił Zug, Joachim i Jakub Hemplowie, dekorator Wojciech Jaszczołt, a także sztukator Fryderyk Bauman. Wybuch powstania listopadowego doprowadził do upadku ośrodka puławskiego. Dobra Czartoryskich zostały skonfiskowane, zaś rodzina udała się na emigrację. W pałacu ulokowano przeniesiony z Warszawy Aleksandryjski Instytut Wychowania Panien, na którego potrzeby w 1840 roku pod okiem architekta Józefa Góreckiego dokonano kolejnej przebudowy. Zlikwidowano wówczas prowadzące na poziom pierwszego piętra reprezentacyjne schody zewnętrzne oraz przypałacową oranżerię. Połączono również korpus główny pałacu z przypałacowymi oficynami, tworząc układ podkowy. Wnętrza pałacowe także zostały przystosowane do potrzeb Instytutu. Dawny Złoty Salon przebudowano na kaplicę katolicką, a na drugim piętrze, w jednej z sal ulokowano kaplicę dla uczennic wyznania prawosławnego. W 1858 roku wnętrza pałacowe zostały strawione przez pożar spowodowany najprawdopodobniej zaprószeniem ognia. Zniszczeniu uległy najbardziej reprezentacyjne wnętrza oraz wewnętrzna drewniana klatka schodowa. Pracami nad przebudową kierował architekt Julian Ankiewicz, któremu zawdzięczamy zachowaną do dziś bryłę pałacu. Dość istotną zmianą było wprowadzenie klatki schodowej z lanego żeliwa, wykonanej przez Rządową Fabrykę Machin na Solcu w Warszawie. Przebudowano kaplicę katolicką na pierwszym piętrze, która w niemal niezmienionej formie przetrwała do dziś. Sala, która stylowo reprezentuje gotyk angielski, zyskała nazwę Sali Gotyckiej, a wnętrze westybulu obecnej Sali Kamiennej otrzymało dekorację nawiązującą do pomieszczenia pierwotnego. Ozdobiono je dekoracjami sztukatorskimi w formie instrumentów muzycznych i wici roślinnych.
Od lat sześćdziesiątych XIX w. pałac był siedzibą instytutów rolniczych: Instytutu Politechnicznego i Rolniczo-Leśnego oraz Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa. Obecny właściciel − Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa sprawuje pieczę nad całym kompleksem. Położony na terenie Zespołu Rezydencyjnego Książąt Czartoryskich pałac jest także siedzibą Muzeum Czartoryskich w Puławach, a także Biblioteki Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi.
W Muzeum Czartoryskich w Puławach znajdują się również inne zabytki:
Jedną z najważniejszych atrakcji zespołu jest Świątynia Sybilli – klasycystyczna rotunda wzniesiona na wysokiej skarpie. Budowla nawiązuje do antycznej świątyni Westy w Tivoli, a nad jej wejściem znajduje się słynne przesłanie: „Przeszłość Przyszłości”. To miejsce szczególne, ponieważ właśnie tu gromadzono pamiątki narodowe, które miały ocalić pamięć o historii Polski w trudnym czasie zaborów.
Drugim niezwykle ważnym obiektem jest Dom Gotycki. Powstał jako pawilon muzealny i uzupełnienie Świątyni Sybilli, kiedy kolekcja Czartoryskich zaczęła się rozrastać. Jego neogotycka forma, detale architektoniczne i romantyczny charakter sprawiają, że jest jednym z najbardziej klimatycznych miejsc w całym parku. To tutaj prezentowano niegdyś cenne dzieła sztuki i europejskie pamiątki zgromadzone przez księżną Izabelę.
Podczas spaceru warto zobaczyć także Bramę Rzymską, czyli klasycystyczną bramę wzorowaną na antycznym Łuku Tytusa w Rzymie. Dawniej stanowiła jedno z wejść do parku, dziś jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów całego założenia. Jej forma pięknie wpisuje się w romantyczny klimat parku i przypomina o fascynacji antykiem, która była bardzo widoczna w architekturze tamtej epoki.
W dolnej części parku znajduje się Sarkofag Augusta i Zofii Czartoryskich. To marmurowy monument poświęcony pamięci Augusta Aleksandra Czartoryskiego oraz Zofii z Sieniawskich Czartoryskiej. Sarkofag nawiązuje do antycznych grobowców i jest jednym z najbardziej symbolicznych miejsc w parku – spokojnym, dostojnym i mocno związanym z historią rodu.
Ciekawym punktem spaceru jest również Altana Chińska, jeden z najstarszych obiektów na terenie parku. Jej orientalizująca forma przypomina o modzie na egzotyczne inspiracje, która była popularna w europejskich ogrodach XVIII wieku. To niewielki, ale bardzo urokliwy element parkowej architektury, który dodaje całemu miejscu lekkości i romantycznego charakteru.
Warto odnaleźć także Domek Grecki, będący pozostałością dawnej oranżerii. Zachowany portyk przypomina o dawnym splendorze rezydencji i o tym, jak ważną rolę w życiu pałacu odgrywały ogrody, rośliny oraz elegancka architektura ogrodowa. To kolejny przykład inspiracji antykiem, tak charakterystycznej dla puławskiego zespołu.
Na trasie spaceru znajduje się również Domek Żółty, nazywany także Domkiem Aleksandryjskim. To kameralny obiekt położony wśród zieleni, który dziś pełni funkcję związaną z dokumentacją dziejów miasta. Jego delikatna forma i malownicze położenie sprawiają, że świetnie uzupełnia spacer po mniej oczywistych zakątkach parku.
Jednym z najbardziej fotogenicznych miejsc są Schody Angielskie, czyli romantyczne przejście łączące różne poziomy parku. Ceglane arkady, brukowana ścieżka i lekko tajemniczy klimat sprawiają, że to idealny punkt na zdjęcie i chwilę zatrzymania podczas spaceru. Schody pięknie pokazują, jak park Czartoryskich wykorzystuje naturalne ukształtowanie terenu i skarpę nadwiślańską.
Na uwagę zasługuje także Pałac Marynki, klasycystyczna rezydencja wzniesiona dla Marii z Czartoryskich Wirtemberskiej, córki Izabeli i Adama Kazimierza Czartoryskich. To elegancki, nastrojowy obiekt położony w południowej części parku, który dodaje całemu założeniu jeszcze bardziej rezydencjonalnego charakteru.
W parku można zobaczyć również rzeźbę Tankred i Klorynda, inspirowaną poematem „Jerozolima wyzwolona”. To romantyczny akcent artystyczny, który dobrze oddaje atmosferę całego miejsca – pełnego literackich odniesień, symboli i opowieści ukrytych w architekturze oraz krajobrazie.
Dopełnieniem zwiedzania może być spacer w stronę dawnej kaplicy pałacowej, czyli dzisiejszego kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Budowla nawiązuje do rzymskiego Panteonu i stanowi kolejny przykład klasycystycznych inspiracji obecnych w Puławach.
Zespół pałacowo-parkowy Czartoryskich to miejsce, które najlepiej odkrywać spokojnie – spacerując alejkami, zaglądając do zabytkowych pawilonów i zatrzymując się przy kolejnych punktach widokowych. Park krajobrazowy, zabytkowe budowle, muzeum, romantyczne detale i historia rodu Czartoryskich tworzą wyjątkową całość, dzięki której Puławy zyskały miano „Polskich Aten”.
Podczas pobytu w Arche Nałęczów warto zaplanować wycieczkę do Puław i odwiedzić Pałac Czartoryskich wraz z otaczającym go parkiem. To doskonała propozycja dla miłośników historii, architektury, sztuki, fotografii i spokojnych spacerów w pięknej scenerii. Z Nałęczowa można tu wybrać się na pół dnia, łącząc wizytę w muzeum z relaksującym spacerem po jednym z najciekawszych zespołów pałacowo-parkowych w regionie.
